Jet grout, zemine yüksek basınçla çimento şerbeti püskürtülerek zeminle karışmış silindirik kolonlar oluşturma yöntemidir; zeminin taşıma gücünü artırır, oturmayı ve sıvılaşma riskini azaltmaya yardımcı olur. Fore kazık ise zemin delindikten sonra içine donatı kafesi indirilip yerinde beton dökülerek yapılan betonarme kazıktır; binanın yükünü daha derindeki sağlam tabakalara aktarır. İkisi de binanın altında, toprağın içinde kalır ve teslimden sonra hiç görünmez. Bir binada hangisinin, kaç adet ve hangi derinlikte yapılacağına ise zemin etüdü ve statik proje karar verir.
Kentsel dönüşüm toplantılarında malikler bu iki terimi çoğu zaman ilk kez duyar. Bu yazıda ikisinin ne olduğunu, neden gerektiğini ve Karşıyaka'da yaptığımız iki binada nasıl uygulandığını, kendi şantiye kayıtlarımızdaki rakamlarla anlatıyoruz.
Zemin iyileştirme neden gerekir?
Bir binanın depremdeki davranışı yalnızca kolonlara, kirişlere ve betona bağlı değildir. Bina, oturduğu toprak kadar güvenlidir. Üst yapı ne kadar güçlü olursa olsun, altındaki zemin yükü taşıyamıyorsa ya da deprem sırasında farklı noktalarda farklı miktarda çökerse yapı zarar görebilir.
Eski apartmanların önemli bir kısmı, bugünkü anlamda bir zemin etüdü yapılmadan inşa edildi. Yeni yapılacak binada ise zemin incelemesi projenin ilk adımlarındandır: parselde sondaj yapılır, farklı derinliklerden numune alınır, yeraltı suyunun seviyesine bakılır ve laboratuvar sonuçlarıyla bir zemin raporu hazırlanır. Statik proje bu rapordaki değerlere göre çizilir. Rapor, zeminin binayı doğrudan taşıyabileceğini gösterirse ek bir iyileştirme gerekmeyebilir; taşıma gücü yetersizse, oturma beklentisi yüksekse ya da sağlam tabaka derindeyse jet grout, fore kazık ya da ikisinin birlikte kullanılması gündeme gelir.
Bu nedenle bir mahalle ya da sokak için "burada jet grout gerekir" demek doğru değildir. Aynı sokakta yan yana iki parselin zemini bile farklı çıkabilir. Karar, her parselin kendi etüdüyle verilir.
Jet grout nasıl yapılır?
Önce zemin, ince bir delgi takımıyla projede belirtilen derinliğe kadar delinir. Ardından takım yukarı doğru dönerek çekilirken uçtaki memelerden çok yüksek basınçla çimento şerbeti püskürtülür. Şerbet çevresindeki toprağı parçalar ve onunla karışır; sertleştiğinde zeminin içinde, çevresine göre çok daha dayanımlı silindir biçiminde kolonlar oluşur. Kolonların çapı, derinliği ve aralarındaki mesafe statik projede belirlenir.
Jet grout kolonları binayı bir kazık gibi derinden taşımaktan çok, temelin oturacağı zemini toplu olarak güçlendirir. Yapının altında, belirli bir derinliğe kadar daha sağlam ve daha az oturan bir zemin bloğu elde edilir.
Fore kazık nasıl yapılır?
Fore kazıkta zemine büyük çaplı bir delgi makinesiyle derin bir kuyu açılır. Delik gerekirse kılıf borusuyla ya da özel bir sıvıyla göçmeye karşı korunur. İçine önceden hazırlanmış donatı kafesi indirilir, ardından beton alttan yukarı doğru dökülür. Sonuçta toprağın içinde, projede belirtilen derinliğe inen betonarme bir kazık oluşur.
Fore kazığın asıl işi, yapının yükünü üstteki zayıf tabakaları geçerek daha derindeki sağlam tabakalara iletmektir. Bodrum katlı binalarda derin kazı yapılırken çevredeki yolun ve komşu binaların temelini korumak için iksa amacıyla da kullanılabilir.
Jet grout ve fore kazık: kısa karşılaştırma
- Amaç: Jet grout mevcut zemini güçlendirir; fore kazık yükü daha derindeki sağlam tabakaya taşır.
- Yöntem: Jet groutta zemin, basınçlı çimento şerbetiyle yerinde karıştırılarak kolon hâline getirilir. Fore kazıkta delinen kuyuya donatı kafesi indirilir ve beton dökülür.
- İçindeki donatı: Jet grout kolonu genellikle donatısızdır. Fore kazık betonarme bir elemandır, içinde donatı kafesi bulunur.
- Ne zaman tercih edilir: Taşıma gücünü artırmak, oturmayı ve sıvılaşma riskini azaltmak gerektiğinde jet grout öne çıkar. Sağlam tabaka derindeyse, yükün oraya aktarılması gerekiyorsa ya da derin kazıda iksa lazımsa fore kazık gündeme gelir.
- Birlikte kullanım: Bazı parsellerde ikisi birlikte projelendirilir; her birinin kendi görevi olur.
Karşıyaka'dan iki gerçek uygulama
Aşağıdaki rakamlar, Karşıyaka'da yaptığımız iki kentsel dönüşüm binasının zemin çalışmalarına aittir. İki binanın sonuçları farklı, çünkü iki parselin zemin etüdü farklı çıktı.
Defne Apartmanı, Bahriye Üçok: yalnız jet grout
Defne Apartmanı'nda zemin etüdü ve statik proje doğrultusunda 68 adet, 80 cm çaplı, 18 m derinlikte jet grout kolonu uyguladık. Güçlendirilen zeminin üzerine radye temel döktük; bodrum otoparkı, asansör çekirdeğini ve duvarları perde duvar olarak yaptık, betonda C35 sınıfını kullandık. Kasım 2022'de başlayan inşaatı Kasım 2023'te, yaklaşık 12 ayda, oturma raporu alarak teslim ettik.
Bağdat Apartmanı, Aksoy: fore kazık ve jet grout birlikte
Bağdat Apartmanı'nda proje iki yöntemi bir arada istedi: 45 adet 26 m derinlikte, 80 cm çaplı donatılı fore kazık ve 32 adet 10 m derinlikte, 80 cm çaplı jet grout. Bunların üzerine yine radye temel oturttuk; bodrum otopark, asansör çekirdeği, duvarlar ile salon ve yatak odalarındaki L perde duvarlar taşıyıcı sistemi oluşturuyor. Beton sınıfı C35. Ekim 2024'te başladığımız bu bina, son aşamadaki projemiz.
İki örneği yan yana koyunca şu görülüyor: aynı ilçede, birbirine yakın iki parselde bile zemin çözümü aynı değil. Malik toplantısında "komşu binada ne yapıldıysa bize de o yapılır" düşüncesi bu yüzden yanıltıcıdır.
Zemin iyileştirmeden sonra: temel ve izolasyon
Zemin iyileştirme bittikten sonra sıra temele gelir. İki projede de radye temel kullandık; binanın yükünü tek parça bir betonarme plakayla geniş bir alana yayan bu temel, iyileştirilmiş zeminle birlikte çalışır. Ardından toprak altında kalacak temel ve bodrum duvarlarına sürme izolasyon yapıyor, üzerine membranla bohçalama uyguluyoruz. Bu uygulamayı istisnasız her binamızda yapıyoruz; zeminden gelecek nem ve suya karşı bodrum ile otoparkı koruyan katman budur.
Kat maliki olarak neye bakmalısınız?
- Zemin etüdünün yapılıp yapılmadığı: Teklif konuşulurken parselde etüt yapıldı mı, yapılmadıysa ne zaman yapılacak, sorun.
- Statik projedeki karşılığı: Etüt iyileştirme gerektiriyorsa yöntemin, adedin, çapın ve derinliğin statik projede yazılı olması gerekir.
- Sözleşmede kimin üstlendiği: Zemin iyileştirme maliyeti ciddi bir kalemdir. Kat karşılığı modelde bu işin müteahhide ait olduğu sözleşmede açıkça yer almalı.
- Uygulamanın denetimi: Kazık ve kolon işleri yapı denetim firmasının kontrolünde yürür. İsterseniz şantiyede bu aşamayı görmeniz de mümkündür.
Kat karşılığı modelin genel işleyişi için Karşıyaka kat karşılığı inşaat sayfamıza, zemin etüdünün dönüşüm sürecinin hangi adımına denk geldiği için kentsel dönüşüm süreci adım adım rehberine, ilçedeki tüm çalışmalarımız için Karşıyaka kentsel dönüşüm sayfamıza bakabilirsiniz.
Bu sayfadaki bilgiler genel bilgilendirme amaçlıdır; mevzuat değişebilir. Kendi binanız için güncel durumu birlikte değerlendirelim.
